Mga Psychotropic na Gamot (Psychotropic Medications)

Mga Psychotropic na Gamot

Mahahalagang Punto

• Ang psychotropic medications ay kumikilos sa neurotransmitters (serotonin, dopamine, GABA, norepinephrine) para gamutin ang mental health disorders
• Antidepressants (SSRIs/SNRIs): First-line para sa depression at karamihan ng anxiety disorders; delayed ang onset (madalas 4-8 linggo bago kapansin-pansing mood response); bantayan ang serotonin syndrome at early-treatment suicidality
• Antipsychotics: First-gen → EPS/tardive dyskinesia; Second-gen (atypical) → metabolic syndrome; ang clozapine ay nangangailangan ng REMS monitoring para sa agranulocytosis
• Lithium: Makitid na therapeutic index (0.6-1.2 mEq/L); i-monitor ang levels bawat 10-12 oras pagkatapos ng huling dose; pinapataas ng NSAIDs at diuretics ang panganib ng lithium toxicity
• Benzodiazepines: Schedule IV; GABA-A agonists; flumazenil reversal; HUWAG kailanman abrupt discontinuation
• ADHD stimulants: Schedule II na may misuse/diversion risk; i-monitor ang BP/HR at pediatric growth, at i-escalate ang chest pain, syncope, mania/psychosis, o priapism
• Lahat ng psychotropic medications ay nangangailangan ng monitoring para sa suicidal ideation - lalo na sa initiation o dose changes

Neurotransmitter Basis

Tinatarget ng psychotropic medications ang mga imbalance sa brain neurotransmitters:

Neurotransmitter	Role	Deficiency/Excess	Drug Classes Targeting It
Serotonin (5-HT)	Mood, sleep, appetite	Deficiency → depression, anxiety	SSRIs, SNRIs, antipsychotics
Norepinephrine (NE)	Alertness, arousal	Excess → anxiety; deficiency → depression	SNRIs, TCAs, MAOIs
Dopamine	Reward, movement	Excess → psychosis; deficiency → EPS	Antipsychotics (block), antidepressants
GABA	Inhibitory (calming)	Deficiency → anxiety, seizures	Benzodiazepines, buspirone
Glutamate	Excitatory	Excess → mania, neurotoxicity	Lithium (reduces)

---

Class 1: Antidepressants

First-line pharmacotherapy para sa major depressive disorder, anxiety disorders, OCD, PTSD, at panic disorder.

Onset: Maaaring magsimula ang initial benefit pagkalipas ng 2+ linggo, ngunit ang kapansin-pansing mood response ay madalas na nangangailangan ng 4-8 linggo - dapat ipagpatuloy ng pasyente kahit walang maagang benepisyo.

Major Subclasses:

• SSRIs: Sertraline, fluoxetine, escitalopram - preferred first-line; hinaharangan ang serotonin reuptake
• SNRIs: Venlafaxine, duloxetine - hinaharangan ang serotonin + norepinephrine reuptake
• Trazodone (SARI): Karaniwang ginagamit off-label bilang sedative para sa insomnia
• TCAs: Amitriptyline, nortriptyline - mataas ang anticholinergic burden; may lethal overdose risk
• MAOIs: Phenelzine, tranylcypromine - matinding dietary at drug interactions (tyramine → hypertensive crisis)

Black Box Warning - Antidepressants at Suicidality

Lahat ng antidepressants ay may FDA Black Box Warning para sa pagtaas ng panganib ng suicidal thinking at behavior sa mga bata, adolescents, at young adults na mas bata sa 25 taong gulang. Bantayang mabuti sa unang mga linggo ng treatment o kapag may dose changes.

Para sa treatment-resistant depression matapos ang hindi bababa sa dalawang antidepressant trials, maaaring gamitin ang supervised intranasal esketamine kasama ng tuloy-tuloy na oral antidepressant therapy.

Tingnan ang antidepressants para sa kumpletong drug profiles, adverse effects, at nursing management.

---

Class 2: Antipsychotics

Ginagamit para gamutin ang schizophrenia, schizoaffective disorder, bipolar mania, at psychotic features ng ibang disorders.

First-Generation (Typical) Antipsychotics

Mechanism: Hinaharangan ang D2 (dopamine) receptors sa limbic system at basal ganglia.

Agents: Chlorpromazine (Thorazine), haloperidol (Haldol), perphenazine, fluphenazine.

Primary Adverse Effects:

• Extrapyramidal Symptoms (EPS): Akathisia (restlessness), dystonia (acute muscle contractions), parkinsonism (tremor, rigidity, bradykinesia)
• Tardive Dyskinesia (TD): Involuntary repetitive movements na nagpapatuloy >=1 buwan (tongue thrusting, grimacing, lip smacking) - maaaring hindi na maibalik
• Anticholinergic effects (tuyong bibig, paninigas ng dumi, urinary retention), sedation
• Ang acute dystonia na sumasangkot sa laryngeal muscles ay airway emergency; gamutin agad gamit ang parenteral diphenhydramine o benztropine.

Second-Generation (Atypical) Antipsychotics

Mechanism: Hinaharangan ang D2 + serotonin (5-HT2A) receptors → ginagamot ang positive symptoms (hallucinations, delusions) AT negative symptoms (flat affect, social withdrawal) na may mas mababang EPS risk.

Agents: Risperidone, olanzapine, quetiapine, ziprasidone, aripiprazole, paliperidone, lurasidone.

Ginagamit din ang lumateperone sa bipolar-depression pathways bilang monotherapy o adjunctive therapy kasama ng lithium/valproate.

Primary Adverse Effects:

• Metabolic Syndrome: Weight gain, hyperglycemia, hypertension, elevated triglycerides - i-monitor ang timbang, blood glucose, at lipids
• QTc prolongation risk (ziprasidone > others) - inirerekomenda ang baseline ECG
• orthostatic hypotension, sedation
• Ang long-acting injectable formulations ay maaaring magpabuti ng adherence (nag-iiba ang frequency ayon sa agent: twice monthly, monthly, every 3 months, o every 6 months).

Clozapine - Treatment-Resistant Schizophrenia

Indication: Inilalaan para sa schizophrenia na hindi tumutugon sa >=2 sapat na antipsychotic trials.

Unique Risk: Agranulocytosis (posibleng nakamamatay) - nangangailangan ng REMS monitoring program na may regular na absolute neutrophil count (ANC) monitoring. May kaugnayan din sa myocarditis risk.

Neuroleptic Malignant Syndrome (NMS)

Bihira ngunit life-threatening na komplikasyon ng antipsychotics: lagnat, matinding muscle rigidity (“lead pipe”), altered consciousness, at autonomic instability. Agad ihinto ang antipsychotic at magbigay ng supportive care.

Iba-iba ang timing ng symptom response: maaaring bumuti ang agitation/hallucinations sa loob ng ilang araw, karaniwang bumubuti ang delusions sa loob ng ilang linggo, at ang buong therapeutic effect ay maaaring umabot ng humigit-kumulang 6 na linggo.

---

Class 3: Mood Stabilizers

Pangunahing ginagamit para sa bipolar disorder (acute mania, maintenance, bipolar depression).

Lithium (Gold Standard)

Mechanism: Nakaaapekto sa synthesis, release, at reuptake ng maraming neurotransmitters - binabawasan ang excitatory neurotransmission (dopamine, glutamate) at pinapataas ang inhibitory GABA transmission.

Primary Role: First-line mood stabilizer para sa acute mania at maintenance sa bipolar disorders; maaaring magsimulang magpababa ng manic symptoms sa loob ng humigit-kumulang 1-3 linggo at may antisuicidal benefit.

Makitid na Therapeutic Index: Nangangailangan ng routine serum level monitoring.

• Kinukuha ang blood levels 10-12 oras pagkatapos ng huling dose
• Therapeutic range: 0.6-1.2 mEq/L (maintenance mas malapit sa 0.6)
• May ilang acute-treatment protocols na tumatarget sa upper therapeutic bands (halimbawa 0.8-1.2 mEq/L); laging sundin ang kasalukuyang prescriber target range at trend.
• Toxicity levels at signs:

Serum Level	Clinical Signs
1.5-2.5 mEq/L	Lethargy, tremors, pagduduwal, pagsusuka
2.5-3.5 mEq/L	Pagkalito, agitation, [delirium], tachycardia
>3.5 mEq/L	Coma, seizures, hyperthermia, hypotension

Critical Drug Interactions: Pinapataas ng NSAIDs at diuretics ang lithium levels → toxicity; pinapababa ng theophylline ang lithium levels. Kabilang sa ibang interaction pathways ang serotonergic medications (serotonin-toxicity risk), carbamazepine (CNS-toxicity burden), at neuromuscular-blocking agents (prolonged effect risk).

Nursing Key Points:

• Ibigay kasabay ng pagkain; panatilihin ang sapat na hydration (1.5-3 L/day)
• Kung may GI distress, maaaring mapabuti ang tolerance sa divided dosing.
• Panatilihing pare-pareho ang dietary sodium intake; ang abrupt sodium reduction ay nagpapataas ng toxicity risk, habang ang abrupt sodium increase ay maaaring magpababa sa lithium tungo sa subtherapeutic levels.
• Iwasan o gumamit lamang ng specialist-guided therapy sa makabuluhang renal/cardiovascular disease, severe dehydration, o sodium depletion states; ang kasabay na diuretic therapy ay malinaw na nagpapataas ng toxicity risk.
• I-monitor ang kidney function at thyroid function (nagdudulot ng hypothyroidism ang lithium sa long-term use)
• Iwasan sa Addison-disease physiology dahil maaaring pabilisin ng sodium-loss states ang lithium reabsorption at toxicity.
• I-monitor ang calcium/parathyroid trends sa long-term therapy dahil maaaring mag-ambag ang lithium sa hyperparathyroid patterns.
• I-monitor para sa nephrogenic diabetes-insipidus pattern (polyuria/polydipsia) dahil sa ADH blockade.
• Kunin at i-trend ang baseline safety data ayon sa order (halimbawa ECG, CBC, electrolytes, liver function, at TSH) habang nagpapatuloy ang lithium therapy.
• Ituro ang early toxicity cues: diarrhea, pagsusuka, antok, muscular weakness, at poor coordination.
• I-escalate agad para sa fainting, palpitations/abnormal heartbeat, severe light-headedness, o dyspnea dahil maaaring may kaugnayan ang lithium sa ECG abnormalities at seryosong dysrhythmia risk.
• Sa pinaghihinalaang toxicity, ipaalam sa provider, ihold ang lithium, at suportahan ang hydration; maaaring mangailangan ng dialysis sa severe cases.
• Ituring ang lithium level na higit sa humigit-kumulang 2.5 mEq/L bilang medical emergency kahit hindi pa halata ang sintomas.
• Karaniwang iniiwasan sa pagbubuntis at pagpapasuso maliban kung sinusuportahan ng benefit-risk review ang pagpapatuloy.
• Limitado pa ang pediatric safety; iniiwasan ng maraming sanggunian ang routine use sa mga batang mas bata sa 12 years maliban kung specialist-directed.

Anticonvulsant Mood Stabilizers

Ginagamit bilang adjuncts o alternatibo sa lithium sa bipolar disorder:

• Valproic acid/divalproex sodium (Depakote): Acute mania (kabilang ang piling rapid-cycling patterns); therapeutic range humigit-kumulang 50-125 mcg/mL; i-monitor ang liver function, platelets, at pancreatitis cues (amylase/lipase).
• Carbamazepine (Tegretol): Therapeutic range humigit-kumulang 4-12 mcg/mL; i-monitor ang CBC at liver function para sa marrow/liver toxicity risk; ihold at i-escalate kapag pinaghihinalaan ang makabuluhang toxicity (halimbawa level na higit humigit-kumulang 20 mcg/mL na may neurologic/GI symptoms).
• Lamotrigine (Lamictal): Bipolar depression maintenance; dapat dahan-dahang i-titrate upang maiwasan ang Stevens-Johnson syndrome (severe rash).
• Topiramate/Oxcarbazepine contexts: Ginagamit sa piling treatment-resistant mania pathways; i-monitor para sa class-relevant adverse effects gaya ng visual/cognitive effects (topiramate) at hyponatremia (oxcarbazepine).

Tingnan ang anticonvulsants para sa kumpletong anticonvulsant drug profiles.

---

Class 4: Anxiolytics

Ginagamit para sa anxiety disorders, acute agitation, at panic.

• Benzodiazepines (lorazepam, alprazolam, diazepam): Schedule IV; GABA-A agonists; mabilis ang onset; reversal agent = flumazenil; HUWAG kailanman biglang ihinto; + opioids → Boxed Warning para sa respiratory depression
• Buspirone: Non-addictive na alternatibo; serotonin 5-HT1A partial agonist; onset na 2-4 linggo; walang sedation
• SSRIs/SNRIs: First-line para sa chronic anxiety disorders

Tingnan ang anxiolytics para sa kumpletong profiles.

---

Class 5: Sedative-Hypnotics

Ginagamit para sa insomnia kapag nabigo ang nonpharmacologic measures.

• Z-drugs (zolpidem, eszopiclone, zaleplon): Schedule IV; GABA-A agonists; Beers Criteria - iwasan sa older adults
• Ramelteon: Melatonin MT1/MT2 agonist; HINDI controlled; preferred sa older adults
• Orexin antagonists (suvorexant): Schedule IV; pinipigil ang wakefulness drive

Tingnan ang sedative hypnotics para sa kumpletong profiles.

---

Class 6: Stimulants at Nonstimulants (ADHD/Narcolepsy)

Ginagamit para sa ADHD sa mga bata, adolescents, at adults kapag naaangkop bilang bahagi ng mas malawak na treatment plan.

Mechanism: Hinaharangan ang norepinephrine at dopamine reuptake, kaya tumataas ang synaptic catecholamines; sa ADHD, maaari nitong mapabuti ang focus at self-control sa kabila ng paradoxical calming effect.

Stimulant Agents: Methylphenidate, amphetamine, dextroamphetamine, lisdexamfetamine, dexmethylphenidate.

Safety Profile:

• Schedule II controlled substances na may mataas na abuse/dependence at diversion potential.
• Karaniwang adverse effects: insomnia, appetite suppression/weight loss, abdominal pain, headache.
• Hindi gaanong karaniwang adverse effects: motor/vocal tics, personality flattening.
• Seryosong adverse effects na nangangailangan ng agarang escalation: chest pain/syncope, severe hypertension symptoms, mania/psychosis, peripheral vascular symptoms, priapism.
• Contraindicated kasama ng MAOIs at sa loob ng 14 na araw pagkatapos ihinto ang MAOI.
• Iwasan sa clients na may serious structural cardiac disease (halimbawa structural abnormalities, cardiomyopathy, significant dysrhythmia, o coronary artery disease) maliban kung specialist-directed risk/benefit ang nagbibigay-katwiran sa paggamit.
• Suriin ang dagdag na contraindication patterns (halimbawa glaucoma, hyperthyroidism, at severe uncontrolled psychiatric symptoms) bago simulan.

Nursing Key Points:

• Tayahin ang misuse/diversion risk bago at habang treatment; ituro ang locked storage, no sharing, at take-back disposal.
• I-monitor nang regular ang blood pressure at pulse.
• Sa pediatric clients, i-monitor ang appetite, timbang, at linear growth.
• Iwasan ang alcohol kasama ng extended-release stimulant formulations.
• Ibigay ang extended-release methylphenidate sa umaga at huwag durugin/nguyain/hatiin ang modified-release capsules.
• Ituro sa pamilya na bantayan at i-report ang digital ischemia/Raynaud-type signs (pamamanhid/malamig/masakit na daliri sa kamay o paa, color change pale-blue-red).
• Ituro sa clients na may hypertension history na iwasan ang OTC sympathomimetic products (halimbawa pseudoephedrine/phenylephrine) maliban kung aprubado ng prescriber.
• Ang dose/frequency optimization ay karaniwang nangangailangan ng weekly follow-up sa unang 1-3 buwan.

Nonstimulant Pathways:

• Atomoxetine/viloxazine (NRI pathways): Kapaki-pakinabang kapag mataas ang stimulant intolerance o diversion risk; i-monitor ang emergent suicidal thoughts sa initiation at dose changes.
• alpha-2 agonists (guanfacine/clonidine): Maaaring magbawas ng hyperactivity/impulsivity ngunit maaaring magdulot ng sedation, bradycardia, at hypotension; iwasan ang abrupt clonidine discontinuation dahil sa rebound-hypertension risk.
• Wake-promoting narcolepsy pathways: Modafinil, pitolisant, at solriamfetol ay ginagamit para sa excessive daytime sleepiness; maaaring pababain ng modafinil ang bisa ng oral hormonal contraception.
• Sodium oxybate: Ginagamot ang narcolepsy-related cataplexy/excessive daytime sleepiness ngunit may malaking misuse at respiratory-depression risk at ipinapamahagi sa pamamagitan ng restricted REMS program.

Tingnan ang attention-deficit hyperactivity disorder para sa ADHD-focused nursing assessment at care planning.

---

Nursing Assessment

Bago Simulan ang Anumang Psychotropic Medication:

• Kumpletuhin ang mental status exam kabilang ang suicidal ideation
• Medication history: mga naunang psychiatric medications at response
• Substance use history (interactions sa CNS depressants)
• Physical exam: baseline weight, vital signs, metabolic panel (lalo na para sa antipsychotics)
• Pregnancy/breastfeeding status

Patuloy na Monitoring:

• Suicidal ideation - lalo na sa unang 1-4 linggo
• Medication adherence (madalas naititigil nang maaga ang psychotropic medications)
• Class-specific adverse effects (EPS, metabolic syndrome, lithium toxicity signs)
• Stimulant safety surveillance kapag nireseta (BP/HR, appetite/weight, growth, sleep, at misuse/diversion signals)
• Therapeutic drug levels kung kailangan (lithium, ilang anticonvulsants)

Patient Education:

• Huwag biglang itigil ang medications nang walang gabay ng provider
• Ang therapeutic effect ay nangangailangan ng oras - magtakda ng realistic expectations (2-4 linggo para sa antidepressants, 1-3 linggo para sa lithium)
• I-report agad ang lithium toxicity cues: persistent diarrhea/pagsusuka, antok, muscle weakness, ataxia/kawalan ng koordinasyon, tinnitus, o large-volume dilute urine.
• Iwasan ang pagmamaneho o paggamit ng heavy machinery sa pagsisimula ng lithium hanggang malinaw na ang epekto sa alertness.
• I-report agad ang bago o lumalalang suicidal thoughts, kakaibang behaviors, o severe adverse effects
• Iwasan ang alcohol at CNS depressants (lalo na kasama ng benzodiazepines)
• Gumamit ng pinagkakatiwalaang medication-information resources: clinician-facing FDA label data (halimbawa DailyMed) at patient-facing plain-language resources (halimbawa MedlinePlus at NAMI education pages)

Kaugnay na Mga Konsepto

• antidepressants - SSRIs, SNRIs, TCAs, MAOIs na may kumpletong profiles
• anxiolytics - Benzodiazepines, buspirone, at SSRI/SNRI anxiolytic use
• sedative hypnotics - Z-drugs, ramelteon, at orexin antagonists para sa insomnia
• attention-deficit hyperactivity disorder - Assessment at nursing care planning context para sa stimulant therapy
• anticonvulsants - Mood stabilizing anticonvulsants (valproate, lamotrigine)
• psychopharmacology - Psychiatric medication overview sa mental health concepts
• substance use disorders - Pamamahala ng benzodiazepine dependence at withdrawal
• self-harm at suicide - Antidepressant Black Box Warning at suicidality monitoring

Self-Check

1. Isang pasyenteng nasa lithium ang nagrereport ng pagduduwal, panginginig ng kamay, at sobrang pagkauhaw. Ano ang pinaghihinalaan mo, at anong serum level ang magpapahiwatig ng toxicity na nangangailangan ng agarang intervention?
2. Isang pasyenteng nagsimula ng antipsychotic 2 buwan na ang nakalipas ang nagkaroon ng involuntary lip smacking at tongue thrusting. Anong extrapyramidal complication ang pinaghihinalaan mo, at ano ang kahalagahan ng pagpapatuloy nito?
3. Nag-order ang provider ng clozapine para sa pasyenteng may treatment-resistant schizophrenia. Anong mandatory monitoring program ang dapat umiiral bago ito i-dispense?